تەحسین حەمەغەریب

لە جیهانی مەعریفە و فیكردا هەموو زانستەكان دەبنە دوو ئاست و پلە، كە پێیان دەوترێت زانست یاخود مەعریفەی پلە یەك و زانست یاخود مەعریفەی پلە دوو، مەعریفەی پلە یەكی هەر زانستێك دەربارەی بابەتی ئەو زانستەیە، بۆ نمونە مەعریفەی پلە یەكی زانستی كیمیا دەربارەی توخمەكانەو مەعریفەی پلە یەكی فیزیا دەربارەی مادەیە و زانستی پلە یەكی پزیشكی دەربارەی تەندروستی مرۆڤە و زانستی پلە یەكی كۆمەڵناسی دەربارەی كۆمەڵگەیەو زانستی پلە یەكی دەروونناسی دەربارەی دەروونی مرۆڤە و زانستی پلە یەكی قانونیش دەربارەی ئەو رێسایانە دەكۆڵێتەوە كە پەیوەندی نێوان تاكەكانی كۆمەڵگە رێك دەخەن. ئەمە لە كاتێكدا مەعریفەی پلە دووی هەر زانستێك دەربارەی خودی زانستەكەیە، واتە لە خودی زانستەكە دەكۆڵێتەوە( بوو ن و تیۆریاكانی و پێشگریمانەو چەمكەكانی )ئیتر مەعریفەی پلە دووی كیمیا دەبارەی خودی كیمیایە نەوەك توخمەكان، هەروەها مەعریفەی پلە دووی فیزیا دەربارەی خودی فیزیایە نەوەك مادە، زانستی پلە دووی پزیشكیش دەربارەی خودی پزیشكییە نەوەك جەستەو تەندروستی مرۆڤ ، هەروەها مەعریفەی پلە دووی دەروونناسیش دەربارەی خودی دەروونناسییە نەوەك دەروونی مرۆڤ ، هەروەها مەعریفەی پلە دووی یاساش دەربارەی خودی یاسایە، نەوەك رێسا یاسایەكان، بوونی یاسا و پێكهاتە و تیۆریاكانی و چەمكە یاسایەكان هتد…

بە مەعریفەی پلە دووی هەر زانستێكیش دەوترێت فەلسەفەی ئەو زانستە، بۆ نمونە بەمەعریفەی پلە دووی پزیشكی دەوترێت فەلسەفەی پزیشكی ، بە مەعریفەی پلە دووی ئەخلاق دەوترێت فەلسەفەی ئەخلاق و مەعریفەی پلە دووی كۆمەڵناسی دەوترێت فەلسەفەی كۆمەڵناسی.

گرنگی مەعریفەی پلە دوو ئەو كاتەدەردەكەوێت كە هەر كام لە مەعریفە پلە یەكەكانی زانستێك نەتوانن گرفتەكانی ئەو بوارەی خۆی چارەسەر بكەن ، ئیتر كاتێك هەر زانستێك چارەسەری بابەتەكەی خۆی پێ نییە ، پرسیار لەسەر خودی زانستەكە دروست دەبێت، ئەوكاتە مەعریفەی پلە دووی ئەو زانستە خۆی پیشان دەدات ، كە ئایا لە بنەرەتدا ئەو زانستە بوونی هەیە، ئەگەر بوونی هەیە دەی بوونەكەی چییەو تیۆریا و چەمكەكانی چین و بۆچی ناتوانێت گرفتەكانی خۆی چارەسەر بكات؟!.

ئەم مەعریفە پلە دووەش دەربارەی یاساش بە هەمان شێوەیە كە مەعریفەی پلە دووی یاسا لە كاتی دەركەوتنی قەیرانەكانی یاسادا خۆی پیشان دەدات، لەو كاتەدا ئەو كەیسانە دەردەكەوون كە فەیلە سوفەكان ناویان ناوون (كەیسە ئاڵۆزەكان)، ئەو دەمەی ئەو قەیرانە بە یاسای ئاسایی چارەسەر ناكرێن( واتە بە مەعریفەی پلە یەكی یاسا چارەسەر ناكرێن)، ئیدی مەعریفەی پلە دووی یاسا دەرباەی خودی یاسا و سیستەمی یاسایی گفتوگۆ دەكات نەوەك بەشێك یاخود یەكێك لە یاساكان. پرسیار لە دەسەوسانی یاسا دەكات بۆچی یاساناس و فەقیه و چەمك و رێسا یاساییەكان ناتوانن ئەو قەیرانە چاسەر بكەن؟!.

وا دەبینم قەیرانی حكومەتی هەرێمی كورستانیش لەو كەیسە ئاڵۆزانەیە كە بە مەعریفەی پلە یەكی یاسا واتە بە یاسا ئاساییەكان چارەسەر ناكرێت، واتە بە هیچ كام لە یاساكانی حكومەت هەرێم چاسەر ناكرێت، چونكە ئەم قەیرانە كیشەی فڵان یاسا و مادەی یاسایی نیە، بەڵكو قەیرانی كۆی سیستەمی یاسایی هەرێمە، لەبەر ئەوە نیە یاساكان جێبەجێ ناكرین ، تا بابەتی مەعریفەی پلە یەكی یاسا بن وەك دەوترێت بۆ نمونە یاسای سەرۆكایەتی هەرێم و نوێكردنەوەی هتد. ، بەڵكو تەنانەت ئەگەر هەموو یاساكانیش پراكتیك بكرێن، هێشتا هەر چاسەر ناكرێن، چونكە بابەتەكە دەكەوێتە ئەو دیو ئەو یاسایانەوە، كە لە بنەرەت و لە رابردوودا زۆربەی ئەو یاسایانە بۆ شەرعیەت بە سیتەمێكی نا یاسایی و ستەمكار دانراوون!.

بۆیە دەبێت بابەتەكە قووڵتر لەوە چارەسەر بكرێت، سادەتر بڵێم دەبێت شەرعیەتی یاسایی سیستەمەكە پرسیاری لێ بكرێت، بابەتەكە لە مەعریفەی پلە دوودایە، سیستەمەكە لە بناغەدا نا یاساییە. بۆ روونتركردنەوەی ئەم بابەتە رای هەر دووقوتابخانە گەورەكەی فەلسەفەی یاسا (مەعریفەی پلەدووی یاسا) دەكەمە بەڵكە بۆئەوەی لەسەرەوە هێنام، كەئەوانیش هەردوو قوتابخانەی (وەزعی) و (سروشتكەران)، كە دەربارەی ماهییەتی یاسا لێكۆڵینەوە دەكەن . قوتابخانەی وەزعی پێی وایە یاسا یاسایەو پەیوەندی بە ئەخلاقەوە نیەو چونكە یاسا سەربەخۆیە. ئەمە لە كاتێكدا بەلای قوتابخانەی سروشتكەرا وە یاسا هەر ئەو دەمە یاسایە كە رەچاوی رێسا ئەخلاقییەكانی تێدا كرابێت، بەڵام ئێستا هەردوو قوتابخانەكە لەسەر ئەوە كۆكن( وەك خاڵی هاوبەش) كە یاسا بوونی خۆی هەیە، بەڵام بۆ ئەوەی یاساش ببێتە یاسا دەبێت لانی كەمی رێسا ئەخلاقییەكانی تێدا رەچاوكرابێت، خۆ ئەكەر سیستەمی یاسایی بە تەواوەتی لە رێساكان خۆی داڕنی بە شێوەیەك توانای بەگوێكردنی نەما ئەو دەمە شەرعییەتی خۆی لەدەست دەدات و ئیتر هاوڵاتیان مافی ئەوەیان دەبێت لە ژێر فەرماەكانی دەربچن ، بێ توندوتیژی لێی یاخی ببن و عصیانی مەدەنی ئەنجام بدەن، هەروەك فەیلەسوفی بەناوبانگ (جۆن راوڵز) وا دەڵێت.

من وای بۆ دەچم ئێستا حكومەتی هەرێم قەیرانە یاساییەكەی هێندە گەورەیە( قەیرانەكە تەنها ئابووری نیە، بەڵكو قەیرانە ئابوورییەكە تەنها دەرەنجامە)كە شەرعییەتی یاسایی نەماوە، چونكە هێندە لە رێسا ئەخلاقییە موعتەبەرەكان دەرچووە بە گوێكردنی لە لایەن هاوڵاتیانەوە تەحەمول ناكرێت:

بۆ نمونە:

پێشێلكردنی سەرەتاییترین مافەكانی هاووڵاتیان لە گرتنەوەی نان و شاردنەوەی بەشیان لە سەرمایەی ئەم وڵاتە، نەسازاندنی پێویستییە بەرگریكارییەكانی بەرەكانی شەڕ و پێشمەرگە لە كاتێكدا ئێمە لە حاڵەتی شەڕداین و خولقاندنی قەیرانی سیاسی كە زیانی گەورەی بە ئاسایشی نیشتمانی هەرێم گەیاندوە و رۆڵەكانی لە بەرگری لە نیشتمان خستۆتە دڵەراوكێوە، بەرێوەنەبردنی وڵات بەشێوەیەكی ژیرانە كە سەرەرای بوونی داهاتێكی زۆر لەم نیشتمانەدا هەرێمی خستۆتە ژێر باری قەرزێكی زۆرەوە، گەندەڵی و دزینی سەرمایەی ئەم وڵاتە بە ئاشكرایی و بە بەرچاوی خەڵكەكەیەوە بێ ئەوەی حسێب بۆ ئەو ئاشكراییە بكات، ئەوەش تاوانێكی بینراوو مەشهودە، لەكارخستنی فەمانگەو مەرافیقی گشتی وەك كارەبا و ئاو و خەستەخانەو دەرمان هتد..، كە لە رووی یاساییەوە هیچ عوزرێك بۆ تەعتیڵكردنیان نیە، بێجگە لەوەی رێگیرە لەوەی دەزگای گەورەی وەك سەرۆكایەتی و ئەنجوممەنی وەزیران و پەرلەمان بەكاری خۆیان هەڵسن كە تەنها یەكێك لەوانە بەسە بۆ ئەوەی شەرعییەتی یاسایی لەم دەسەڵاتە وەرگرێتەوە، چ یاساییەكیش دەڵێت وانیە من ئامادەم رووبەرووبوونەوەی زانستی لەگەڵدا ئەنجام بدەم!.