تەحسین حەمەغەریب

ئەم بابەتە خوێندنەوەیەکی فیکرییە بۆ پرسی نەتەوایەتی، کە بەستراوەتەوە بەو ڕووداوانەی لە ناوچەکە و ڕۆژئاوای کوردستان دەگوزەرێن، و ئامانجم لێی گەیشتنە بە دەرەنجامێکی کردەیی بۆ کۆمەڵگەی کوردی. بۆ چوونە ناو ئەم باسە، پێویستە ئاماژە بە دوو چەمکی سەرەکی لە زانستە مرۆییەکان و یاسادا بکەین کە ئەوانیش نەتەوایەتیی سروشتی و نەتەوایەتیی گرێبەستی کۆمەڵایەتین. ئەم تێڕوانینانە درێژەی ئەو پڕۆژە فیکرییانەن کە پێشتر لە کتێبەکانی وەک نەتەوایەتیی ناوەڕۆکدار و ئیسلامی کوردیدا کارم لەسەر کردوون. لە ئێستادا لە ناوەندە ڕۆشنبیرییەکاندا پرسیارێک دەوروژێنرێت کە ئایا من کوردم یان موسڵمانم، بەڵام ئەمە کێشەیەکی دەستکرد و جۆرێکە لە سەفسەتە، چونکە بنەمایەکی قووڵی فیکری نییە و من لە نووسینەکانمدا هەوڵم داوە ڕوونی بکەمەوە کە ئەمانە تەواکەری یەکترن.

کاتێک دەپرسین بۆچی کوردم، ئەم پرسیارە دوو فەرزە دەخاتە ڕوو؛ یەکەمیان ئەوەیە کە کوردبوون تەنها بابەتێکی وەسفی نییە کە بڵێین لە دایک و باوکێکی کورد بووین، بەڵکو بابەتێکی بەهاییە. دووەمیشیان ئەوەیە کە جەختکردنەوە تەنها لەسەر لایەنە سروشتییەکە بۆچوونێکی کاڵە و پێویستی بە پێگەیشتن هەیە. زانستە مرۆییەکان دوو ڕەهەندی وەسفی و نۆرماتیڤیان هەیە، واتە نەک هەر باس لەوە دەکەن کە چی هەیە، بەڵکو باس لەوەش دەکەن کە چی ئەبێت هەبێت. بەم پێیە، کوردبوون لە شتێکی وەسفییەوە دەبێتە شێوازێکی ژیان، ڕێک وەک چۆن موسڵمانبوون شێوازێکی ژیانە و ئەرک و بەرپرسیارێتی دەخاتە سەر شانی مرۆڤ.

بۆ تێگەیشتن لە ماناداریی نەتەوە، دەبێت جیاوازی لە نێوان زانستە سروشتییەکان و زانستە مرۆییەکاندا بکەین. لە زانستە سروشتییەکاندا لێکۆڵەر بەدوای یاسا گشتییەکاندا دەگەڕێت بۆ کۆنتڕۆڵکردنی سروشت، بەڵام لە زانستە مرۆییەکاندا مەبەست تێگەیشتنە لە مانای ڕەفتار و پەیوەندییەکان و مرۆڤ وەک شت سەیر ناکرێت. مانا لە زانستە مرۆییەکاندا بە سێ واتەی ئامانج و ئەرک و سوود دێت. کاتێک باسی مانای نەتەوە دەکەین، مەبەستمان لە ئامانج و وەزیفە و نرخی نەتەوەبوونە، ئەمەش دەچێتە ناو چوارچێوەی ژیریی کردەیی کە وەڵامی ئەو پرسیارە دەداتەوە ئایا دەهێنێت من ئەم باجە بدەم بۆ کوردبوونەکەم یان نا.

لە لێکۆڵینەوە دەربارەی نەتەوە، تیۆریی گرێبەستی کۆمەڵایەتی نەتەوە بەوە دەناسێنێت کە گرێبەستێکی لە نێوان دەسەڵات و کۆمەڵگەدا هەیە و بنەماکەی وەفادارییە بۆ هاووڵاتیبوون. کێشەی ئەم تیۆرییە ئەوەیە کە تەنها لەگەڵ فۆرمدا مامەڵە دەکات و ناتوانێت بچێتە ناو ناوەڕۆک. لێرەدا جیاوازیی نێوان کەلتوور و کەلەپوور دەردەکەوێت؛ کەلتوور ئەو ڕووحە زیندووەیە کە پێی دەژین، بەڵام کەلەپوور شتێکی دابڕاو و مۆزەخانەییە. نەتەوایەتییەک کە تەنها لەسەر گرێبەست و دەسەڵات بێت، دەبێتە مێژوویەکی بێ ڕووح و ناتوانێت ڕەگەکانی خۆی لە ناوەڕۆکە زیندووەکەدا بدۆزێتەوە.

لە بەرامبەردا، تیۆریی پێکەوەبوونی سروشتی نەتەوە وەک پێکەوەبوونێکی ڕەسەن دەبینێت کە پێش گرێبەستە سیاسییەکانە. بۆ ئەمە دەتوانین سیناریۆی سەیران وەک نموونە بهێنینەوە، کە تێیدا مرۆڤەکان تەنها ئەرکی دیاریکراوی خۆیان جێبەجێ ناکەن، بەڵکو بە شێوەیەکی خۆرسک هاوکاریی یەکتر دەکەن. ئەم ڕووحە لە کاتی قەیرانەکاندا زیاتر دەردەکەوێت و ڕیشەی لە ناو مێژوو و ئەدەبیات و بەها زیندووەکاندایە. وەک ئەوەی کەرکەگارد دەڵێت، نەتەوە بریتییە لە بیرهێنانەوەی شتە زیندووەکانی ڕابردوو، کە ئەمەش وەرچەرخانە لە دڕندەییەوە بۆ مەدەنییەت، چونکە مرۆڤی مەدەنی پارێزگاری لە بوون و سروشت و مرۆڤەکانی تر دەکات.

هەر نەتەوەیەک لە ڕێگەی زمان و ئەدەبیات و تەکوسە ئایینییەکانەوە پارێزگاری لە بوونی خۆی دەکات. لە ئەدەبیاتی کلاسیکی کوردیدا، خاک و ئاو تەنها ئامرازی مادی نین، بەڵکو ڕەهەندی پیرۆزیان هەیە و مرۆڤ خۆی بە بەشێک لەوان دەزانێت. کاتێک نەتەوەناسی لەسەر بنەمای نەتەوایەتیی سروشتی بێت، مرۆڤ دەبێتە نەتەوەدۆست، بەڵام ئەگەر تەنها دەسەڵات و توندوتیژی بکرێتە بنەما، ئەوا نەتەوەپەرستی بەرهەم دێت. نەتەوەپەرست تەنها یەک ناسنامە قبووڵ دەکات و لە شتە هاوبەشەکانی نێوان نەتەوەکەی خۆی و نەتەوەکانی تر دەترسێت، بە پێچەوانەی نەتەوەدۆست کە هەم ئەخلاقییە و هەم ئارام.

شاعیرانی کلاسیکی ئێمە وەک مەحوی و نالی و مەولەوی، نموونەی نەتەوەدۆست بوون؛ ئەوان وێڕای شانازیکردن بە زمانی کوردییەوە، وەفادارییان بۆ زمان و کەلتوورەکانی تریش هەبووە و دەمارگیر نەبوون. ئەگەر نەتەوایەتی لەسەر بنەمای نەتەوەدۆستی و بەها ئەخلاقییەکان بنیاد بنێین، دەتوانین لەو چەلەحانێ و نادادپەروەرییانە ڕزگارمان بێت کە ئێستا لە ناو کۆمەڵگەدا دەبینرێن. نەتەوەپەرستی مرۆڤ دەکاتە بوونەوەرێکی عاتیفیی ڕووکەش، بەڵام نەتەوەدۆستی مرۆڤێکی ئەخلاقی و دادپەروەر بەرهەم دەهێنێت کە دەتوانێت بە ئارامی لەگەڵ ئەوانی دیکەدا مامەڵە بکات و خزمەت بە گەلەکەی بکات.

*ئەم بابەتە دەقى وتارى سیمینارێکە لە زانکۆى گەشەپێدان پێشکەش کراوە