تەحسین حەمەغەریب

نووسینه‌وه‌ و ڕێكخستنی: مه‌ولان وه‌یسی

پێشەکی: سەرسوڕهێنەرییەکانی قورئان

قورئانی پیرۆز پەرتووکێکە پڕ لە سەرسوڕهێنەری، هەر وەک چۆن کاتێک پەرییەکان گوێبیستی بوون، سەرسامی دایگرتن و دەریانبڕی کرد: “إنا سمعنا قرآنا عجبا يهدي إلى الرشد فآمنا به”، واتە ئێمە قورئانێکی سەرسوڕهێنەرمان بیستووە کە ڕێنماییمان دەکات بۆ ڕێگای ڕاست، لەبەر ئەوە باوەڕمان پێی هێنا. سەبارەت بە مەزنیی ئەم پەرتووکە، فەرموودەیەکی بەناوبانگ هەیە کە لە عەلی کوڕی ئەبو تالیب و عەبدوڵای کوڕی مەسعودەوە گێڕدراوەتەوە، کە تێیدا پێغەمبەر (د.خ) ئاشکرای دەکات کە قورئان پەرتووکی خوایە، هەواڵی نەتەوەکانی پێش ئێوە و زانیارییەکانی دوای ئێوەی تێدایە، و حوکم و پێوەرە بۆ نێوانتان. قورئان یەکلاکەرەوەیە و قسەی گاڵتە نییە، هەرکەسێک لە لووتبەرزییەوە پشتی تێ بکات، خوای گەورە پشتی دەشکێنێت، و هەرکەسێکیش لە غەیری قورئان بەدوای ڕێنمایی و هیدایەتدا بگەڕێت، خوای گەورە زەلیلی دەکات. ئەم پەرتووکە پەتی قایمی خوایە، ئامۆژگارییەکی پڕ حیکمەتە، و ڕێگا ڕاستەکەیە کە ئارەزووەکان ناتوانن لایبدەن و زمانەکانیش ناتوانن تێکەڵی بکەن. زانایان هەرگیز لێی تێر نابن، بە گەلێک خوێندنەوە کۆن نابێت و سەرسوڕهێنەرییەکانی هەرگیز کۆتاییان نایەت. هەرکەسێک بە قورئان بدوێت ڕاستی دەربڕیوە، هەرکەسێک کاری پێ بکات پاداشت دەدرێتەوە، هەرکەسێک حوکمی پێ بکات دادپەروەری بەرجەستە کردووە، و هەرکەسێکیش بانگەوازی بۆ بکات ئەوا ڕێنمایی کراوە بۆ ڕێگای ڕاست.

بەشی یەکەم: پەیامێک بۆ هەموو مرۆڤایەتی و ڕۆڵی تەفسیر
هەرچەندە قورئان بە زمانی عەرەبی دابەزیوە، بەپێی ئەو بنەمایەی کە “وما أرسلنا من رسول إلا بلسان قومه” (هیچ پێغەمبەرێکمان نەناردووە مەگەر بە زمانی نەتەوەکەی خۆی نەبێت)، بەڵام ئەمە بەو مانایە نایەت کە تەنها بۆ نەتەوەی عەرەب یان تەنها بۆ سەردەمی پێغەمبەر دەرکەوتبێت. قورئان کتێبی خوایە و پەیامێکە ئاراستەی تەواوی مرۆڤایەتی کراوە. لەبەر ئەم هۆکارەش دەبینین لێکدانەوە بۆ زمانەکانی تریش هاتووەتە ئاراوە، وەک زمانی ئوردو، کە زانایانی وەک مەودودی تەفسیری “تەفهیمولقورئان” و ئەبولکەلام ئازاد تەفسیری “تەرجومانولقورئان”یان بەرهەم هێناوە بۆ تێگەیاندنی ئەو نەتەوانەی کە عەرەب نین. تێگەیشتن و لێکدانەوەی قورئان هەر لە سەردەمی هاوەڵان و شوێنکەوتووانەوە سەری هەڵداوە و دواتر بەپێی پێویستیی سەردەمەکان و بۆ بەرپەرچدانەوەی گومانەکان گەشەی سەندووە.

بەشی دووەم: زانستەکانی قورئان و ڕۆڵی زانستی کەلام و فەلسەفە
بۆ ڕۆچوونە ناو ماناکانی قورئان، زانایان و لێکدەرەوان پشتیان بە چەندین زانست بەستووە. یەکێک لەوانە زانستی بیروباوەڕە، کە بەتەواوی تێکەڵ بە تەفسیری قورئان بووە، بەتایبەت لەو بابەتانەی کە پەیوەستن بە ناو و سیفاتەکانی خوای گەورە، هەروەها بابەتەکانی پەیوەست بە پێغەمبەران و سروشتی وتەی خودا. هیچ موفەسیرێک نییە کە لێکدانەوەی بۆ قورئان ئەنجام دابێت و پشتی بە بنەماکانی ئەم زانستە نەبەستبێت. لە پاڵ ئەوەشدا، زانستی فەلسەفە ڕۆڵی بەرچاوی هەبووە لە لێکدانەوەکاندا، کە چۆن بیرمەندانی ئیسلامی و مەسیحی تەفسیریان بۆ دەقەکان خستووەتە ڕوو و سوودیان لە فەلسەفە وەرگرتووە. هەروەها زانستەکانی تری قورئان، وەک زانینی هۆکارەکانی دابەزین و جیاکردنەوەی ئایەتە مەککی و مەدەنییەکان، مەرجی سەرەکین بۆ هەر کەسێک کە بیەوێت تەفسیری قورئان بکات. موفەسیرەکان بۆ لێکدانەوەی ئایەتەکان سوودیان لە بەراوردکاریش وەرگرتووە، بۆ نموونە بەراوردکردنی چیرۆکەکان بەوەی لە تەورات و ئینجیلدا دەرکەوتووە، یان ناسینەوە و مامەڵەکردن لەگەڵ ئەو گێڕانەوانەی لە ئەهلی کیتابەوە هاتوون کە هاوەڵان لە کاتی خۆیدا گوێیان لێ دەبوو و دەیانهێنایەوە بۆ ناو تێگەیشتنەکان. لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا، بنەمایەکی زێڕین هەیە کە دەڵێت قورئان خۆی خۆی تەفسیر دەکات.

بەشی سێیەم: ئیعجاز، مێژوو، و ڕووداوەکان
قورئان کتێبێکە جێگای هیچ گومانێکی تێدا نییە و خاوەنی سەرسوڕهێنەرییەکی یەکجار گەورەیە، بەتایبەتی لە ڕووی ڕەوانبێژییەوە کە زانایان هەمیشە جەختیان لێ کردووەتەوە. هەروەها قورئان بەردەوام مامەڵەی لەگەڵ ڕووداوە مێژووییەکاندا کردووە و هاوەڵان بەپێی قورئان کێشەکانیان چارەسەر کردووە. بۆ نموونە، کاتێک عومەری کوڕی خەتاب عێراقی فەتح کرد، بۆ کێشەی دابەشکردنی زەوی و زارەکان و مامەڵەکردن لەگەڵ بابەتەکانی ئەنفال و زەکات، ڕاستەوخۆ ئاراستەی خۆی گۆڕی بەرەو قورئان و لەگەڵ هاوەڵاندا ڕاوێژی ئەنجام دا بۆ ئەوەی حوکمەکان لە ئایەتەکانەوە دەربهێنن.[10/03/2026 8:32 pm] ys h: بەشی چوارەم: قۆناغ و ئاستەکانی تێگەیشتن لە قورئان
مامەڵەکردن لەگەڵ دەقی قورئاندا تەنها یەک ئاست لەخۆ ناگرێت، بەڵکو چەند ئاستێکی جیاوازی هەیە کە دەبێت خوێنەر پەییان پێ ببات:
١. زمان و وشەکان: زانینی ڕێزمان، سەرف، نەحو، و دەلالەتی زمانەوانیی وشە عەرەبییەکان، کە ئەمە هەنگاوی سەرەتاییە.
٢. مانا: تێگەیشتن لە مانای ڕووکەشی وشەکان، کە دەکرێت وەربگێڕدرێتە سەر زمانەکانی تریش.
٣. تێگەیشتن: ئەمە ئاستێکی قووڵترە لە تەنها زانینی مانا. تێگەیشتن واتە ڕۆچوونە ناو کرۆکی مەبەستەکە، و زۆرجار مانا و تێگەیشتن جیاوازییان هەیە و تێگەیشتن پێویستی بە وردبوونەوەی زیاترە.
٤. حەقیقەت و تەئویل: ئەمە بەرزترین ئاستە کە پەیوەستە بە زانینی ڕاستییە ڕەهاکان (ئیپستمۆلۆژیا) و کۆتایی مەبەستەکان. وەک خوای گەورە لە سوورەتی ئالی عیمراندا ئاشکرای دەکات، تەنها ئەو کەسانەی کە لە زانستدا چەسپاون پەی بە تەئویل و حەقیقەتی ئایەتەکان دەبەن. بۆ نموونە حەقیقەتی وشەکانی “لا اله الا الله” و “محمد رسول الله”، یان چیرۆکەکانی یوسف و عیسا و موسا دەچنە ئەم چوارچێوەیەوە.

بەشی پێنجەم: تێڕامان لەبری پەلەکردن و خەتمکردن
یەکێک لە کێشە باوەکان ئەوەیە کە گەلێک کەس ئامانجیان تەنها ئەوەیە قورئان لە هەفتەیەک یان مانگێکدا خەتم بکەن، بەبێ ئەوەی لێی تێبگەن. بەڵام قورئان دەربڕینی هەیە کە “فاقرؤوا ما تيسر منه” (ئەوەی بۆتان ئاسانە لێی بخوێننەوە)، و خوای گەورە ئامۆژگاریی پێغەمبەر (د.خ) دەکات و دەفەرموێت: “لا تحرك به لسانك لتعجل به” (زمانت پێی مەجوڵێنە بۆ ئەوەی پەلەی تێدا بکەیت). ئەمەش بەڵگەیە لەسەر ئەوەی کە ئامانج لە قورئان بیرکردنەوە و لێوردبوونەوەیە نەک تەنها بڕینی مەودا. لە مێژووشدا جۆرەها تەفسیر هاتوونەتە ئاراوە، وەک تەفسیری ئەخلاقی و عیرفانی کە زانایانی وەک سەید ئەحمەد خان لە هیندستان یان فەیلەسووفەکان پشتیان پێ بەستووە.

بەشی شەشەم: عەقڵ و بینینی نیشانەکانی خودا
قورئان پەیوەندییەکی یەکجار قووڵی لەگەڵ عەقڵ و بیرکردنەوەدا هەیە. لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، فەیلەسووفەکانی وەک ئەرستۆ و سوقرات باسیان لە گرنگیی عەقڵ و دادپەروەری کردووە، قورئانیش بە هەمان شێوە بانگهێشتی مرۆڤ دەکات کە عەقڵی خۆی بەگەڕ بخات. قورئان هانی مرۆڤ دەدات تێڕامان ئەنجام بدات، هەر وەک ڕوونی دەکاتەوە: “سنريهم آياتنا في الآفاق وفي أنفسهم” (نیشانە و بەڵگەکانی خۆمانیان پێ نیشان دەدەین لە ئاسۆکانی گەردوون و لە ناخ و دەروونی خۆشیاندا). کەواتە، ئامانجی قورئان گەیشتنە بە باوەڕێکی دروست لە ڕێگەی تێڕامان لە دروستکراوەکانی خودا بە خستنەگەڕی عەقڵ، نەک تەنها خوێندنەوەیەکی ڕووکەش.

سه‌رچاوه‌: زنجیره‌ وتاری (بۆچی قورئان کتێبێکی مەزنە؟)