رانان: حسێن ئەدهەم
عەدالەت چەمكێكی مەزن و بابەتێكی گرنگی مەعریفی و مرۆییە، هاوكات پێویستییەكی هەنووكەیی مێژووییشە، بەدرێژایی مێژوو جێی مشتومڕو قسەوباس بووە لەسەر ئاستە جیاوازەكاندا، خاڵی وەرچەرخان و یەكلاكەرەوەی ئاریشە جۆربەجۆرەكانی ئادەمیزادە، ئەگەر وەكو خۆی نومایان و جێبەجێ بكرێت ئەوا هەموان بەبێ جیاوازی رەگەزو رەنگ و شوێن و كاتی جیاوازەوە بەختەوەرن. یەكێك لەو كارو بەرهەمانەی كە جێی خۆیەتی ئاماژەی پێ بكەین، هەوڵەكانی نووسەرو رووناكبیر (تەحسین حەمە غەریب)ە. دوابەدوای ئەوە و وێڕای كارە بەردەوام و كەم وێنەكانی نووسەر لە بوارە جیاجیاكان و بەتایبەت لەسەر چەمكی عەدالەت لە شوێن و كاتە جیاوازەكاندا هەمان بابەتی بۆ خوێندنی باڵا ئامادە كرد. ئەوە بوو شاكارەكانی فەیلەسوفێكی ئەمریكی بەناوی (جۆن راوڵز) لەسەر ئەم بابەتە خستە ڕوو، پاش پێشكەش كردنی نامەی ماستەرەكەی و پەسەندكردنی و وەرگرتنی بە پلەی نایاب، لەدوو توێی كتێبێكی قەشەنگدا لە چاپدرا، لە ئێستاشدا وا دەكرێت بە كوردی. كتێبەكە لە پێشەیەكی یەك و سێ بەش پێكهاتووە و هەبەشەشی چوار لقە. هەروەها نوسەر پشتی بە (179) سەرچاوە بەستوە لە بە زمانەكانی ئینگلیزی و عەرەبی و فارسی دا.
لە پێشەكی كتێبەكە نوسەر ئاماژە بەوە دەكات كە عەدالەت بەتەنها بەهایەكی گرنگ نیە لەژیانی مرۆڤدا، بەوەشەوە ناوەستێ و بە پێویستییەكی بنەڕەتی كۆمەڵگەی لە قەڵەم دەدات، بەڵكو دەربڕی فەرمانێكی خوایی و یاسایەكی یەزدانی یە كە فەرمان دەكات بە مرۆڤایەتی كە بیناسێت و لێی بكۆڵێتەوە لەسەر زەویدا ئەوسا جێ بەجێی بكات. دیارە عەدالەت یەكێكە لەو چەمكانەی كە دەبێ چیەتیەكەی بزانرێت. یەكێك لەو كەسانەی كە كاری لەسەر عەدالەت كردووە، فەیلەسوفی ناوداری ئەخلاق و سیاسەت لە سەدەی بیستەمدا و ناسراو بەفەیلەسوفی عەدالەت، (جۆن راوڵز)ە. بابەتی سەرەكی تیۆریاكەی (راوڵز) جێ بەجێ كردنی عەدالەتە لە نێو دام و دەزگا سیاسیە گشتیە نێو دەوڵەتیەكاندا، بە جۆرێك بكرێتە بنەمایەك بۆ یاسای سیاسی و یاسای ناوخۆیی گشتیی بۆ كۆمەڵگا، كاركردنی نووسەریش لەو بوارەدا، وەك خۆی ئاماژەی پێ دەدات لەبەر سێ هۆكارە:
یەكەم: ناساندنی كەسایەتی (راوڵز) لەگەڵ كارو بەرهەمەكانیدا.
دووەم: هەوڵدان بۆ دۆزینەوەی پێوەرێكی بابەتیی دیاری كراو بۆ چەمكی عەدالەت لە پەراوێزی داهێنانەكەی راوڵز لەو بوارەدا.
سێ یەم: گەیشتنە بەدەرەنجامێكی باوەڕ پێكراو و دروست، لەبەر ئەو جیاوازیەی كەبەدیدەكرێت لەیاسای گشتیی نێودەوڵەتیدا.
بەشی یەكەمی كتێبەكە باس لە كەسایەتی (جۆن راوڵز) و تیۆرەكەی بۆ چەمكی عەدالەت دەكات، ئەویش لە چوار لق پێكهاتوە، لقی یەكەم باسی ژیانی ناوبراو دەكات لەگەڵ بەرهەمە زانستی یەكانیدا، لەو سۆنگەیەوە تیشك دەخاتە سەر وێستگەكانی ژیانی و بەرهەمەكانی. لە تەوەرەیەكی تردا باسی گۆڕانكاری و گەشەسەندنی ڕاو بۆچوونەكانی (راوڵز) كراوە، پاش نیو سەدە هەوڵی بێووچانی لە بواری زانست و پرۆسەی نوسیندا.
لقی دووەم باس لە راو بۆچوونی (جۆن راوڵز) دەكات بۆ چەمكی عەدالەت، لەگەڵ خستنە ڕووی تیۆریاكەی بۆ ئەو چەمكە. بۆئەوەی تیۆریاكەی كامڵ و ورد بێت، ئەم كۆمەڵە دەستەواژە تایبەتیانەی هێناوە:
یەكەم/ باسی سەرەكی: لەم حاڵەتەدا (راوڵز) وەكو ئەرك، عەقڵانیەكان رادەسپێرێ بە دابەشكردنی دادپەروەرانەی ماف و ئەو بابەت و فورسەت و هاوبەشانەی كە لەنێوان تاكەكاندا هەیە بە شێوەیەكی گونجاو بە ئینسافەوە.
دووەم/ پەردەی بێ ئاگایی یان بەربەستی نەفامی: هەندێك لە لێكۆڵەران ئەم دەستەواژەیان وەكو باقی دەستەواژە فەلسەفی و سیاسییەكانی تر لە سەدەی بیستەمدا بەكارهێناوە ، زۆربەی رەخنەگرانیش رەخنەیان ئاراستەی (راوڵز) كردوە، تەنانەت هەندێكیان تیۆریاكەیان بە گاڵتەجاڕی و یاری منداڵان ناو زەدی كردوە.
سێیەم/ مەعقولی: لە قۆناغی دووەم و لە هزری (راوڵز)دا ئەم دەستەواژەیە سەریهەڵدا و لە قۆناغی یەكەمەدا دەستەواژەی عەقڵانی و لە دووەمدا ئاماژە بە قوتابخانەیەكی ئەخلاقی گشتگیر دەكات.
چوارەم/ عەدالەتی پڕۆگرامی و ئاراستەكراو: لێرەدا ناوبراو تەنها گرنگی بە لایەنی ئەخلاقی و عەدالەتی تاك نادات، بەڵكو پەیوەستی دەكات بە دادگەری كۆمەڵایەتی و كۆی تاكەكانی كۆمەڵگا و گشت دامودەزگاكانیەوە.
پێنجەم/ یۆتۆپیای واقیعی: یەكێك لە رەخنەگرانی (راوڵز) رەخنەی لە تیۆریاكەی گرتووە و بەنەزعەیەكی زیهنی و ناواقیعی داناوە، چونكە تایبەتە بە (هابرماس)ەوە، (راوڵز)یش هاتووە یۆتۆپیای واقیعی خستۆتە نێو لیستی دەستەواژە تایبەتی یەكانیەوە.
شەشەم/ لیبراڵی سیاسی: ئەمەش یەكێكە لە ناونیشانی قۆناغی دووەمی قۆناغەكانی ژیانی فیكری راوڵز.
حەوتەم/ رای بەشدار بووان: ناكرێت تیۆریاكەی (راوڵز) بدرێتە پاڵ هیچ فەلسەفە و رێبازێكی ئەخلاقیی دیاریكراو، بەڵكو پێویستە تێكڕا لەژێر پەردەیەكی شاراوەدا بێت.
هەشتەم/ پێوەرێكی تێڕاماو: (راوڵز) جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە كەوا تیۆریاكەی بەتەنها پشت بە گرێبەست نابەستێت لەباری سەرەكی و لە پشكی پەردەی بێئاگاییدا، بەڵكو هاوڕاشە لەم گرێبەستەو لەهەستی ئەخلاقیی و مەعقولدا لای تاك، ئەویش لەنێو كۆمەڵگەدا.
نۆیەم/ شێوازێكی تایبەت بۆ عەدالەت: (راوڵز) پێی وایە سێ هۆكاری سلبی هەڵدەستن بە كرداری دابەشكردنی عەدالەت، كە پەیوەستن بە شێوازی دابەشكردنەوە.
یەكەم: شێوازی كامڵیی تایبەت. دووەم: شێوازی ناكامڵیی تایبەت. سێیەم: شێوازێكی تایبەت.
دەیەم/ هۆشیاركەرەوەیەكی دڵنیاكەر: بەشداربووانی رێكەوتننامەی باری سەرەكی هەڵدەستن بە گواستنەوەی بنەماكانی عەدالەت لە گومانەوە بۆ دڵنیایی.
* بنەمای تیۆریاكەی (راوڵز) لەسەر دوو خاڵی بەندە:
یەكەم/ بنەمای پاراستنی ئازادییە بنەڕەتیەكان.
دووەم/ بنەمای بوونی یەكسانی و خاڵی جیاوازە بە خوێندنەوەیەكی لێبراڵیانە.
* خاڵە جیاواز و تایبەتمەندییەكان لای راوڵزی پێشكەوتوو:
یەكەم/ تیۆریایەك لە شێوەی رێبازێكی ئەخلاقیدا: مەبەستیش تێیدا دۆزینەوەی رێبازێكی ئەخلاقیی گشتگیرە كە ببێتە جێگرەوەی رێبازێكی سودگەرا و بەرژەوەندیخواز.
دووەم/ گشتگیر و هەمەكی یەتی: تیۆریاكەی تێكڕای كایەكانی تری نێو كۆمەڵگا دەگرێتەوە هەر لە سیاسەت و ئابوری و … هتد.
سێیەم/ عەقڵانی بوونی بنەماكانی عەدالەت.
چوارەم/ كاریگەربوونی بە كانت: (راوڵز) خۆی دانی بەوەدا ناوە كە لە هەندێ شوێندا سودی لە ڕا و بۆچوونەكانی (كانت) وەرگرتووە بۆ تیۆریاكەی.
پێنجەم/ بنەمای تیۆریاكەی رێژەیی نی یە.
شەشەم/ لێبراڵی بوونیی تیۆریاكەی.
هەرچی لقی سێهەمیشە، باسی ئەو رەخنە و رەخنەگرانەیە كە ئاراستەی راوڵز و تیۆریاكەی بوونەتەوە، ئەوانیش دەبن بە چوار بەشەوە:
یەكەم: ئەو ڕەخنانەی كە پەیوەستن بە پرۆگرامی راوڵزەوە.
دووەم: رەخنە گەلێك ئاراستەی باری سەرەكی كراوە لای راوڵز.
سێیەم: رەخنەیەك كە تایبەتە بە ناوەڕۆكی تیۆریاكەی راوڵزەوە لەمەڕ عەدالەت.
چوارەم: رەخنەیەكی تر بۆ ئەوەی راوڵز وەك لیبراڵی یەكی سیاسی دەركەوتوە.
لقی چوارەم لە بەشی یەكەم باس لە پێگەی راوڵز دەكات لە بوای فەلسەفە و سیاسەت و یاسادا لە بواری فەلسەفەدا.
یەك: وەكو فەیلەسوفێكی موتەكەلیم ئینتیمای هەبووە بۆ رۆشنبیریی و فەلسەفە.
دوو: خاوەنی تیۆریاكی تایبەتیش بووە لە بواری فەلسەفەی ئەخلاقدا.
سێ یەم: سەرنجێكی تایبەتی داوە بە دابەشكردنی خێرو بێری كۆمەڵایەتی.
چوارە: گومانی تێدا نییە لە بواری سیاسەتیشدا راوڵز یەكێكە لە فەیلەسوفەكانی ئەم بوارە لە سەدەی بیستەمدا.
پێنجەم: زیندوكەرەوەی پەیمانی كۆمەڵایەتی بووە.
شەشەم: ئەركی نوێی هەبوە بۆ فەلسەفەی سیاسی.
* لە بواری یاسادا:
1-یاسا بنەمای تیۆریاكەی بووە.
2-بە پێویست زانینی پابەندبوون بە یاساوە.
3-رۆڵ و پێگەكانی یاسا لای راوڵز.
– بەشی دووەم:
باسی چەمكی عەدالەت و پەیوەندی عەدالەت دەكات بە یاسای گشتی نێودەوڵەتییەوە، ئەویش لە چوار لق پێكهاتووە: لقی یەكەم هەوڵ دراوە چەمكی عەدالەت روون بكرێتەوە و پێگەكەی لەنێو راستیەكان و ئەو بەشانەی كە لە ناوەڕۆكدا تایبەتن بە عەدالەتەوە دیاری بكرێن. هەرچی لقی دووە، راڤەی عەدالەتی كردوە لە یاسای گشتی نێودەوڵەتیدا، لەگەڵ مێژوویەكی چەمكەكەدا و لە بواری نێودەوڵەتیدا.
لقی سێیەم باس لە را و بۆچوونی راوڵز دەكات لە چەمكی عەدالەتدا، نەوەك تیۆریای عەدالەت، هاوكات باسی پەیوەندی عەدالەت دەكات لەگەڵ عەدالەتی نێودەوڵەت یدا. ئەم لقەش دەبێتە سێ بەش:
یەكەم: راِو دیدی راوڵز لە یاسای نێودەوڵەتی دا، ئەویش بە تیۆریای یاسای گەلان، لەو رووەوە بە چەندین خاڵ تیشكی خستۆتە سەر ئەم خاڵە.
دووەم: تیشكی خستۆتە سەر تیۆری یاسای گەلان، مەبەستی ناوبراویش عەقڵی گشتی یە.
سێیەم: هەوڵێكە بۆ دۆزینەوەی رەخنە و ناتەواوی یەكانی بەرامبەر و نەیارو و رەخنەگرانی بەرامبەر بە را و بۆچوونی خۆی لەمەڕ یاسای نێودەڵەوتی.
لە لقی چوارەمدا باسی تیۆری عەدالەت دەكات لەگەڵ گواستنەوەی لە تیۆریایەكی ناوخۆییەوە بەرەو تیۆریایەكی دەرەكی، بە دیوێكی تردا باسی تیۆریاكەی راوڵزە لە عەدالەت و یاسای نێودەوڵەتیدا دەكات.
بەشی سێیەم و دوایین بەش، ئەویش دەبێت بە چوار لق، ئەم بەشە باسی جێبەجێكردنی تیۆریای عەدالەت دەكات لە یاسای گشتی نێودەوڵەتیدا. پاشان لە لقی یەكەمدا باسی یاسای گشتی نێودەوڵەتی دەكات، لەگەڵ پێناسەی جۆر و بوون و چیەتی و مەبەستەكانی عەدالەت و پێگەیی لەنێو یاسا و یاسای گشتیی نێودەوڵەتیدا. لە دوماهی لقی یەكەمدا باسی جێبەجێكردنی تیۆیای عەدالەت دەكات لەسەر یاسای گشتی نێودەوڵەتی.
لقی دووەم باسی جێبەجێكردنی تیۆریاكەی راوڵز دەكات لەسەر بنەمای سەرچاوەكانی یاسای گشتی نێودەوڵەتی. سەرەتا باسی سەرچاوە و جۆرەكانی سەرچاوەی یاسا دەكات، ئەوسا باس لە سەرچاوەكانی یاسای گشتیی نێودەڵەتی دەكات لەگەڵ رێكخراوە یاسایی یەكاندا.
لقی چوارەم لە دواین لق و بەشدا، باس لە جێ بەجێ كردنی تیۆریاكەی راوڵز دەكات لەگەڵ دیاریكردنی كەسێتی یاسایی و یاسای گشتیی نێودەوڵەتیدا.
