تەحسین حەمەغەریب

پێناسەی زۆر بۆ بابەتێكی وەك شار كراوە، ئەویش بەگوێرەی جیاوازی كایە مەعریفی و زانستیەكان، شار پێناسەی جوگرافی و ئابووری و كۆمەڵناسی و ئەندازیاری و هتدی…هەیە، لەگەڵ ئەمانەشدا پێناسەی هونەری و فەلسەفی و تەنانەت رۆحانیش بۆ شار هەیە، یەكێك لەو پێناسانەش پێناسەی فەیلەسوفانی فەلسەفەی دیاردەناسیە كە شار بە (فەزای ژیاو) پێناسە دەكەن، ئەو پێناسەیەی هەنوكە جێكەوتی گەورەی لەسەر شارناسانی دونیا داناوە و بووەتە ئیلهامبەخشیان لەشارسازیدا كە لە چوارچێوەی ئەو پیناسەیە و بە پشت بەستن بە بنەماكانی، پێكهاتە و بونیادی شار دیاری دەكەن، بەڵام من پێش ئەوەی ئەو پێناسەیە و بونیاد و پێكهێنەرەكانی شار بەگوێرەی ئەو پێناسەیە شرۆڤە بكەم دەمەوێت كەمێك لەمەڕ پەیوەندی شارسازی و فیكری مرۆڤ بدوێم:

ئەو گوتەیەی (باشلار) گوتەیەكی ورد و شیاوە تا لێیەوە لەم بابەتە بچینە پێشێ كە دەڵێت (مرۆڤ هەمیشە نیوەی شاراوەیە) ئەو كەسەی وا دەزانێت مرۆڤی ناسیوە و دەتوانێت هەموو پێویستیەكانی دابین بكات ئەوا هەرگیز مرۆڤی نەناسیوە و مرۆڤی تەنها لەرەهەندە مادیەكەیدا كورت كردوەتەوە، لەبەرئەوەی پێویستیەكانی مرۆڤ چەندە پەیوەندیان بە لایەنی بینراو و جەستەی مرۆڤەوە هەیە، چەندین بەرامبەری ئەوە پەیوەندیان بە لایەنی نەبینراوی ئەوەوە هەیە، هەر ئەو دیوە نەبینراوەشیەتی ماناكانی خۆی لەسەر لایەن و بابەتە بینراوەكان پیشان دەدات، لێرەوە هونەری بیناسازی و شارسازی باشترین بابەتێكە لە رێگەیەوە رۆح و هزری مرۆڤ خۆی پیشان دەدات، بە حوكمی بینراوی و لەبەرچاوبوونی (بەڵكو لەناودا ژیانی) زۆر زیاتر لە هەر بابەتێكی دیكە ئەو دیوە نەبینراوە رۆحی و هزریە نمایان دەكات، بۆیەش هیتلەر دەیگوت: ئێمە لە رێگەی بیناسازیەوە ئایدیۆلۆژیای خۆمان پیشاندەدەین و برەوی پێدەدەین. فەلسەفەی دیاردەناسی بە هەردوو بەشی مەعریفەتناسی هۆسرەڵی و راڤەناسی هایدگەری كە هەردووكیان رووگەیەكی دژە پۆزەتیڤیزمی و دژە مادیگەرایان هەیە و لە راستیشدا ریشەیەكی رۆحی و عیرفانیان هەیە لە هونەری شارسازیدا، گرنگی پەیدا دەكەن و دەبنە سەرچاوەی ئیلهامی فەیلەسوف و بیریارانی شارساز، هیچ شارناسێكی مەزن نیە لە تەرحەكانیدا بۆ دروستكردنی شارەكان بۆ ئەو فەلسەفەیە نەگەڕێتەوە، چونكە ئەو قوتابخانە فەلسەفیە جگە لەوەی مرۆڤی باشتر ناسیوە، لە هەمان كاتدا گەڕانەوەیەكی تێدایە بۆ ناو قوڵاییەكانی رۆحی مرۆڤ و هونەری رەسەنی پێش مۆدێرنی رۆحانی پیرۆز، بە ناسینی هونەری بیناسازی و شارسازی لەو قوتابخانەیەدا ئەگەر بە تەواوەتی لە تێگەیشتن و تێداژیانی شارەكانی رۆحمان نەگەیەنێت ئەوا بە دڵنیاییەوە بە تەواوەتی لەو تێگەیشتن و ژیانە نێزیكمان دەكاتەوە، ئەمە بێجگە لەوەی باشتر دەتوانین لەرێگەی ناسینی شارەوە لە سەردەمی نوێ و مرۆڤی نوێش تێبگەین، ناساندنی ئەو قوتابخانەیەش باشترین دەرگا دەبێت بۆ چوونە ناو ئەم بابەتەوە، بۆیە دەمەوێت لە پێناسە و بنەما و پێكهاتەی شار لە روانگەی ئەو قوتابخانەوە بنووسم!.

ئەگەر ئێمە پێناسەی دیاردەناسیانەمان بۆ شار لەسەرەوە هێنا(فەزای ژیاو)، ئەمە پێناسەیەكی كورتە، بەڵام زۆر گشتگیرە زۆر بە باشی هەموو بنەما و پێكهاتەكانی شار دەگرێتە خۆ،بۆیە لە خوارەوە بە كورتی باسیاندەكەین:

بە گوێرەی بۆچونی قوتابخانەی دیاردەناسی لە شاسازیدا شار دوو پێكهاتەی سەرەكی هەیە ئەوانیش (روانگە)و (شوێن)ن، بەڵام دەبێت ئەوەش بزانین كە (شوێن) جێگە نیە و تەنها ئەو زەوی و مادە و ئامرازانە نیە شاری لەسەر و لێدروستدەكرێت، كەواتە شوێن چیە؟

وادەبینم بۆ ئەوەی وەڵامی ئەو پرسیارەمان دەستبكەوێت دەبێت لەوێوە دەست پێبكەین كە جیاوازی بكەین لە نێوان دار و بەردو كەلاوەیەك لەگەڵ تاكێكی ناو ئەو شارەدا. من بۆروونكردنەوەی ئامانجم لەم بنەمایە شاری هەڵەبجە بە نموونە دەهێنمەوە(بە حوكمی هەڵەبجەیی بوونم) جیاوازی بەردێك لەگەڵ تاكێكی هەڵەبجەییدا چیە؟ جیاوازی كەلاوەیەك لەگەڵ تاكێكی ئەوێدا چییە؟ رەنگە سادەترین بیر ئەوەبێت هەموومان دەڵێن لەبەرئەوەی بەردەكە هەست بە بوونی شتەكانی دیكە ناكات، واتە بەردێك لە شوێنێكدایە نازانێت لە دەوروبەری چی هەیە، لەكاتێكدا هەر تاكێك لە ئێمە هەست بە بوونی شتەكانی دیكە دەكات، بەچاو دەیانبینێت، بە گوێ دەنگەكانیان دەبیستێت، بەڵام خۆ كۆمپیوتەرێكیش ئەوە دەكات! رەنگەكانی دەرەوە دەنگەكانی دەرەوە (تەحویل)دەكات و وەریان دەگرێت بەڵام ئایا دەكرێت تاكێك كورتبكەینە و لە كۆمپیوتەرێكدا؟! چونكە كۆمپوتەریش رەنگەكان دەگوازێتەوە و دەنگەكان دەگوازێتەوە وێنەشیان دەگرێت و ئەزموونیان دەكات بە مانای گواستنەوە هەروەها پەیكەرێك وێنە دەگرێت! بەڵام ئایا كۆمپیوتەرەكە لە مانای نەبینراوی ئەو پەیكەرە تێدەگات؟ ئەو مانایەی لە وێنەی رووكەشی پەیكەرەكە و لەو دیوە بەرجەستەیەی پەیكەرەكەدا نیە، بەڵكو لە پشتیەوەیەتی! ئایا لەو مانایە تێدەگات ئەگەرچی هەست بە بینین و بیستنی دەكات؟ وەڵامەكەش: نەخێر! بەپێی قسەی (هایدگەر) كە دامەزرێنەری ئەم قوتابخانەیەیە دوای (هۆسرەڵ) دەڵێت: كۆمپیوتەر ئەوەی تێدانیە كە لە تاكدا هەیە كە بریتیە لە (سەرهەڵبڕین)، ئەوەتا كە تۆ دەچیتە نێو ئاپۆرە و حەشاماتێكەوە كۆمەڵێك خەڵك لەبەر دەمتدان لەو دیوەوە رووداوێك روویداوە چی دەكەیت؟ خۆت هەڵدەبڕیت بۆ ئەوەی بزانیت لەو دیوەی كە نایبینیت چی هەیە؟! بۆئەوەی بزانین لەو دیو پەیكەرەكانەوە چی هەیە؟! بۆ ئەوەی بزانین لەودیو كەلاوەكانی هەڵەبجەوە چی هەیە؟! بۆ ئەوەی بزانین ئەوەی لەو شارە دەگوزەرێت چیە؟! پێویستمان بە سەرهەڵبڕینێك هەیە پێویستمان بەوەیە كە دیوێكی دیكەی ئەو پەیكەرە ببینین.. دیوێكی دیكەی ئەو شارە ببینین.. دیوێكی دیكەی كەلاوەكان ببینین، كە ئەویش دیوە مانایی و رۆحیەكەیەتی! جیهانە مرۆییەكەیەتی ئەو مانایەی كە لە پشتی شارو پەیكەرەكەوەیە. هەر لێرەشەوە بابەتە مرۆییەكانی وەكو هاوڕێیەتی شەرم، هاودەردی…. دەست پێدەكەن، من كە لەگەڵ كەسێكدا دەبم بە هاورێ تەنها وێنەی دەرەكی ئەو نیە دەبێتە هاوڕێم، بەڵكو ئەو مانایانەی لە پشتی ئەو جەستەیەوەن و نابینرێن من و ئەو دەكەنە هاوڕێ! كاتێك كە لەبەردەم كەسێكدا شەرم دەكەم جەستەی دەرەكی ئەو كەسە نیە من تووشی شەرم دەكات، بەڵكو ئەو مانایانەی لەپشتی ئەو جەستەیەوەن وام لێدەكەن شەرم بكەم، ئەمەیە كە دەمەوێت كاری لەسەربكەم و ئەمەش رێگەی تێگەیشتنمانە لە شوێن لە فەلسەفەی دیاریدە ناسی-دا!.

(هایدگەر) وتی: دەبێت خۆمان هەڵبڕین بزانین لەو دیوەوە چی هەیە؟ (هۆسرەڵ) لەوە تێدەپەڕێت شتێكی تر دەڵێت، دەڵێت “من هەست بەو دەكەم، ئەو هەست بە من دەكات، من هەست دەكەم كە ئەو هەست دەكات بە من، دواجار من لەو هەستەی ئەودا خۆم دەبینمەوە” لێرەوەیە بابەتە ئینسانیەكان دەست پێدەكەن، كاتێك هەست دەكەیت ئەوی دی بوونی هەیە ئەویش هەست دەكات تۆ بوونت هەیە تۆ هەست دەكەیت كە ئەو هەست بەتۆ دەكات، كەی هەست دەكەیت بابەتە ئینسانیەكانی تۆ، بابەتە رۆحیەكانی تۆ دەست پێدەكەن؟ ئەو كاتە هەست دەكەیت كە لای ئەو وێنەیەكت هەیە، ئیدی كار لەسەر وێنەكەی خۆت دەكەیت.

بەرامبەربوونەوەی دوو مرۆڤ بەرامبەربوونەوەی دوو جەستە نیە بەرامبەربوونەوەی ئەو دیوی دوو جەستەیە دوو (شت) لەو دیوی ئەو دوو جەستەیەوە قسە دەكەن، واتە ئەوە نیە دوو جەستە بەرامبەر یەكتر ببنەوە!

پێغەمبەر (د.خ) بە حەزرەتی عائیشە دەفەرموێت: (وەرە! قسەم بۆ بكە) با قسە بۆ یەكتر بكەین، قسەكردن رووبەروونەوەی ئەو دیو جەستەكانە. كێشەی بەرپرسانی ئەم وڵاتە چیە كە دەچنە هەڵەبجە؟ ئەوەیە كە قسە لەگەڵ ئێمە دانیشتوانی هەڵەبجە ناكەن، وێنەكانی ئێمە دەبینن.. وێنەكانی شار دەبینن دەگەڕێن بە شەقامەكاندا، بەڵام نابینن لەودیو كەلاوەكانەوە چی دەگوزەرێت.. لەو دیو جەستەكانی هەڵەبجەوە چی دەگوزەرێت، لەبەرئەوە قسەیەكیان لەگەڵ ئێمەدا نیە. بۆئەوەی تۆ مرۆڤەكانی تر بناسیت دەبێت رێگە بدەیت ئەو دیوەیان دەربكەوێت، ئەمەیە عاریفەكان ناویان ناوە (كشف الحجاب) دەبێت كەشفی حیجاب بكرێت واتە دەبێت ئەو جەستەی بۆتە حیجاب لە نێوان تۆ و ئەو مرۆڤەدا ئەو حیجابە لاببەیت و نەیهێڵیت. بۆئەوەی مرۆڤ تێبگات لەوەی كە لەودیو جەستەكانەوە مرۆڤەكان بوونیان هەیە ئیدی (جێگە) بەرزدەبێتەوە بۆ (شوێن)، ئەمەش (فەلسەی شوێنە) لە فیكر و فەلسەفەدا.

جێگە چیە:

بریتیە لە بوونی شتە دەرەكیەكان، ئەم بینایانە.. ئەم شارە.. ئەم جادانە ئەمانە جێگەن، بەڵام بۆئەوەی جێگە بەرزبێتەوە بۆ شوێن دەبێت تۆ بتوانیت ئەودیوی ببینیت، ئەمە هێشتا زیاتر ئیش لەسەركردنی دەوێت. كەواتە نابێت مامەڵە یەك لایەنەبێت تەنها تۆ لە دەرەوە سەیری شتەكە بكەیت بەڵكو دەبێت ئەویش لەگەڵ تۆدا مامەڵە بكات، (هۆسرەڵ) دەڵێت ئەمە كورتەی فەلسەفەی (دیاردەناسییە)، ئەو هۆسرەڵەی ئیلهام بەخشی هەموو شارسازەكانی دنیایە، هەموو ئەوانەی لەسەر شار كاردەكەن پێمان دەڵێن كە شار چۆن دروست دەكرێت، ئەوەندەی ئاگاداربم و تا رادەیەكیش بەدواداچوونی فەلسەفەی هونەر و هونەری شارسازیم هەیە هەموویان لەم بابەتەدا ئیلهامیان لە (هۆسرڵ)ەوە وەرگرتوە كە دەڵێت: (نابێت تۆ مامەڵە لەگەاَ جێگەدا بكەیت بەڵكو دەبێت مامەڵە لەگەڵ شوێندا بكەیت).

بۆ ئەوەی مامەڵە لەگەڵ شوێنیشدا بكەین دەبێت ئەم شتانە بكەین:

1.هەڵواسینی ئەوەی لای تۆ بوونی هەیە (زانیاریەكانی خۆت واز لێبهێنیت) كاتێك دەچمە هەڵەبجە نابێت لە وێنەكانی شارەكانی ترەوە سەیری هەڵەبجە بكەم!.

2.كاتێك سەیری هەر تابلۆیەك، هەر شوێنێك دەكەم یەكەم جار كە سەیر دەكەم كاری من بریتیە لە جیاكردنەوەی ئەو شتە لە دەوروبەری، بۆ نموونە كە من لە دەرەوەی شاری هەڵەبجەوە دێمە ناوەوە یەكەم هەست كە لام دروست دەبێت جیاكردنەوەی تابلۆی هەڵەبجەیە لە دەوروبەری هەڵەبجە.

3.دەبێت بچمە ناو ئەو تابلۆیەوە، تۆ وادابنێ ئەو تابلۆیەی لەبەرچاوی من دروست دەبێت بریتیە لە (هەیكەلەكە)، بریتیە لە دیوی دەرەوەی هەڵەبجە، بەڵام بۆئەوەی لە رۆحی هەڵەبجە تێبگەم لە جیهانەكەی ئەو دیوی تێبگەم پێویستە بچمە ناوی. ئەوەی كە تەنها سەیری وێنەكانی هەڵەبجە بكەم ئەوە من تەنها (تەمەشاچی)م، بەڵام كاتێك دەمەوێت بچمە ئەو دیو تابلۆكەوە ئیدی دەبمە ئەندام تێیدا، هەموو بەرپرسانی وڵاتی ئێمەش كێشەیان هەر ئەم هەنگاوەیە،یەك هەنگاوە و دەچنە ئەو دیوەوە! ئەوان تەنها وێنەی هەڵەبجە دەبینن، تەنها هەیكەلی هەڵەبجە دەبینن، تەنها دیوی دەرەوە دەبینن، پێویستە بچنە ناو ئەو جیهانەوە، كەواتە پێویستمان بە گواستەوەیەكە لە بینینی دەرەكیەوە بۆ ژیان لە ناویدا.

ئەمەش لەهەموو كارێكی هونەریدا بەو شێوەیەیە، تۆ وا دابنێ كە تەماشاچیەكی شانۆگەریەكیت، یەكەم شت كە دەیبنیت شانۆیەكە، دەبینیت سەكۆی شانۆكە جیادەكەیتەوە لە دەوروبەری، دووەم وێنەكان دەبینیت ئەكتەرەكان دەبینیت دێن و دەچن، سێیەمینیان دەبیتە ئەندام لەو شانۆگەریەدا، هیچ كەسێك ناتوانێت لە شانۆگەریەك تێبگات ئەگەر نەبێتە ئەندام لەو شانۆگەریەدا ئەگەر نا پێكەنینی پێیدێت، ئەوكەسەی كە تەنها تەماشاچی شانۆگەریەكە لەگەڵ ئەوكەسەی دەبێتە ئەندام لە شانۆگەریەكەدا جیاوازیەكەیان ئەوەیە كە كاتێك من شانۆیەك دەبینم یەكێك خۆی كردووە بە پاشا ئەگەر من نەبمە ئەندام لە ناویاندا مامەڵەی روحیان لەگەڵدا نەكەم بە دڵنیایەوە گاڵتەم پێیدێت ئەوە چییە خۆی كردووە بە پاشا! ئەوە چییە؟! خۆی كردووە بە دایك!… كەی لە گەڵتەجاڕیەوە بابەتەكە دەبێتە بابەتێكی جیددی: كاتێك وا مامەڵەم كرد كە ئەو پاشای راستەقینەیە، ئەمە لە شاریشدا بەهەمان شێوەیە ئەو كەسەی تەنها لە دەرەوە تەماشای شار دەكات نابێتە ئەندام لەناو شاردا گاڵتەی لێدێت، ئەو هەموو گاڵتەجاڕیەی دەكرێت و كراوە بە هەڵەبجە ئالەوێدایە، ئەوان ئەندام نین لەناو شاردا بۆیە دێن بەڵێن دەدەن و نایبەنە سەر، قسە دەكەن و نایبەنە سەر، وەكو چۆن كەسێك سەیری شانۆیەك دەكات و نەبووەتە ئەندام تێیدا وەكو یاری منداڵان لێیتێدەگات گاڵتەی لێدێت، كەواتە ئێمە پێویستمان بە گواستنەوەیە.

ئەوەی هەڵەبجە كورت دەكاتەوە لە وێنەكانی هەڵەبجەدا، بە دڵنیایەوە لە هەڵەبجە تێنەگەیشتووە. راستە كاتێك تۆ سەیری شانۆیەك دەكەیت سەیری تابلۆیەكی هونەری دەكەیت دەبێت دیوی دەرەكی ئەو وێنە و تابلۆیە ببڕیت ببیتە ئەندام تێیدا و جیهانی ئەو تابلۆیە كەشف بكەیت، بەڵام بەبێ ئەو تابلۆیە ناتوانیت ئەوە بكەیت بەبێ شانۆگەریەكە ناتوانیت ئەوە بكەیت، ئایا تۆ دەتوانیت ببیتە ئەندام لە شانۆگەریەكدا كە شانۆگەریەكە خۆی بۆخی بوونی نییە؟ نەخێر دەبێت شانۆگەریەكە بوونی هەبێت ئینجا تۆ دەتوانیت بچیتە ناوی، ئایا تۆ دەتوانیت جیهانی ناوەوەی تابلۆیەكی هونەری كەشف بكەیت لە كاتێكدا ئەو تابلۆیە بوونی نیە؟! بەدڵنیایەوە نەخێر، كەواتە خاڵی یەكەم بوونی تابلۆكە و شانۆگەریەكەیە، دەبێت بگەڕێیتەوە بۆ ناو شانۆییەكە، دەبێت بگەڕێیتەوە بۆ ناو تابلۆیەكە، دەبێت تابلۆ و شانۆیەكە بوونیان هەبێت، كەواتە كەشفكردنی جیهانی هەڵەبجەش بەبێ هەڵەبجە بوونی نابێت، لەهەڵەبجە تێناگەیت ئەگەر هەڵەبجە بوونی نەبێت ئەوەی لە وڵاتەكانی دیدا قسە لەسەر هەڵەبجە دەكات، لە هەڵەبجە تێناگات چونكە سەیری شانۆیەكە ناكات نابێتە ئەندام تێیدا ئەوكەسەی لە تەمەنیدا هەڵەبجەی نەبینیووە و روحی لەگەڵ هەڵەبجەدا نەژیاوە هەرگیز ناتوانێت وەكو هەڵەبجەییەك مامەڵە بكات، بۆیە (هایدگەر) گوتاری (گەڕانەوە بۆ ناو وجود)ی بەرزكردەوە، ئێمە بە زانست دەیسەلمێنین لە وجود تێپەڕیوین كردومانەتە شتێكی موجەڕەد و شتێكی نەبینراو هەموویمان كردووە بە ژمارە و هاوكێشە بیركارییەكان، بۆئەوەی لە خودی وجود تێبگەین دەبێت بگەڕێینەوە بۆ ناو وجود بۆئەوەی لە هەڵەبجەش تێبگەین دەبێت بگەڕێینەوە ناو هەڵەبجە.

ئێمە لە گۆشەیەكی وجوددا قەتیس ماوین كە ئەویش جیهانی (زانستە)، جیهانی زانست كە زمانێكی موجەڕەدی هەیە.. زمانێكی سمبولیكی هەیە.. زمانێكی نمونەیی هەیە، ئەو هەموو تەماتە و خەیارەی لە بازاڕدا دەفرۆشرێت لە بیركاریدا بۆتە (س و ص) فەرمو هەزار (س و ص) بخۆ بزانە لە برسیەتی دەربازت دەكات؟! نەخێر دەبێت بگەڕێیتەوە بۆ بازاڕ بۆئەوەی تەماتەو خەیارت دەستكەوێت لە بیركاریدا ئەوەت بۆ دابین نابێت، بۆئەوەی لە هەڵەبجەش تێبگەیت دەبێت بچیتە ناو هەڵەبجەوە، ئەمەشە مانای -ماڵ- خانو تەنها بینا نیە، ماڵ كۆمەڵە دیوار و سەفقێك نیە، ماڵ شتێكە تۆ دەچیتە ناوی دادەنیشت تیایدا، ئەوانەی ماڵ بۆ هەڵەبجە دروست دەكەن ئەو هەموو ماڵە ناشرینانەی كەبە شتێكی زۆر گەورەی دەزانن وەكو ماڵ بۆ ئێمەیان دروست نەكردووە، كۆمەڵیك دیواریان بۆ ئێمە راستكردوەتەوە ناویان ناوە ماڵ، ئێمە تێیدا سكونەت ناكەین، هەموو مرۆڤێك ماڵێكی هەیە بۆی دەگەڕێتەوە، بەڵام وەك وتم ماڵیش بینا نییە! بوونی ماڵ لە وجودیترین حاڵەتدایە لە مرۆڤدا، هەتا فەلسەفەی هایدگەر كە زۆرێك لە فەیلەسوفەكانی سەردەمی نوێ پێی سەرسام بوون و جێكەوتی لەسەر هەموویان هەبووە دەڵێت “ماڵ وجودیترین حاڵەتی مرۆڤە” بۆ؟ چونكە چوار شتی سەرەكی هەیە بەهۆی ماڵەوە دروست دەبن (ماڵ مەبەستم دیوە روحیەكەیەتی) (ماڵ جیهانە) ماڵ تەنها حاڵەتێكی دونیایی نیە حاڵەتێكی روحیە، بۆ هەركوێ دەڕۆیت بڕۆ بەڵام دواجار شوێنێك هەیە بۆی بگەڕێیتەوە، ئەمە بەسەر شاریشدا دەسەپێت بۆكوێ دەڕۆیت دەبێت بگەڕێیتەوە شارەكەی خۆت.

بەهۆی ماڵەوە (خانو) چوار شت هەن لە وجوددا مانا پیدادەكەن ئەوانیش بریتین لە:

1.زەمین (زەوی)

2.ئاسمان

3.خوا

4.مرۆڤ

ئەگەر ماڵ نەبێت هیچكام لەمانەی سەرەوە مانایەكیان نیە بۆ ئێمەی مرۆڤ، نە زەمین بوونی هەیە: چونكە ماڵ تەنها زەوی نیە لەسەریشەوە ئاسمانێك هەیە ستونێك، عروجێك هەیە ماڵ تەنها شتێكی سەتحی نیە لە روكەشدا، بەڵكو سەركەوتنێكیشە بۆ ئاسمان واتە زەمین و ئاسمانە، ئینجا منی مرۆڤ ئینجا خوایە! ئەم چوار بابەتە سەرەكیە بەهۆی ماڵەوە خۆیان پیشان دەدەن. لە دروست كردنی ماڵدا لە دروست كردنی شاردا زەوی پڕنابێتەوە وەكو ئەوەی دەڵێن شتێك لە دەرەوە بێنین بیسەپێنین بەسەر زەویدا، بەڵكو ئەوە زەویە خۆی پیشان دەدات و وجودی زەویە دەردەكەوێت، زەوی دروست دەبێت ئاسمان دروست دەبێت من جوانترین زەوی و ئاسمانم بەلاوە زەوی و ئاسمانی هەڵەبجەیە، پاشان دیوی خوایی هەڵەبجە واتە دیوی دینی هەڵەبجە مرۆڤەكانی هەڵەبجە كە مانایەكی تایبەتیان هەیە لەلام.

بە ماڵ چی دروست دەبێت؟

بە ماڵ چەند شتێك دروست دەبن هەموویان بابەتی رۆحین، بە ماڵ دەرەوە و ناوە دروست دەبێت كامە دەرەوەی ماڵە كامە ناوەوەی ماڵە، ئەمە تەنها دیوار نیە، خۆ رەشماڵەكان دیواریان نیە، بەڵام دەرەوە و ناوەوەیان هەیە، مەحرەم و غەریبە دروست دەبێت، كێ مەحرەمە بەو ماڵە و كێ غەریبەبە كێ خۆییە كێ بێگانەیە، ئیدی هەموو شتەكانی دیكە بە ماڵ مانا پەیدا دەكەن. كێ دراوسێیە كێ كوڕی گەڕەكە؟! ئەمانە هەمووی مانای رۆحین پەیوەندیان تەنها بە خانووەوە نیە، مانای (هاوشاری-بوون) دروست دەبێت كێ هەڵەبجەییە كێ هەڵەبجەیی نیە وكێ سلێمانێییەو كێ سلێمانێیی نیە هتد… ئەمانە هەمووی بە ماڵ مانا پەیدا دەكەن! دیارە ماڵیش بە پێی مرۆڤەكان دەگۆڕێت بەڵكو بەپێی كلتورەكان دەگۆڕێت.

شتێكی زۆر عەنتیكەیە ئەگەر بتانەوێت فەلسەفەی شارسازی بخوێننەوە شتی زۆر جوانتان بۆ دەردەكەوێت بەتایبەتی لای یابانیەكان و لای چینیەكان، سەیر دەكەیت كلتورەكان سەبارەت بە پێناسەیان بۆ ماڵ زۆر جیاوازییان هەیە، بۆ نموونە ئەوكەسەی ئۆتۆمبێلی گەورە لێدەخوڕێت، لێرەوە دەڕوات بۆ توركیا چەند رۆژ لەوێ دەمێنێتەوە، هەمیشە بەسەر جادەدا دەڕوات رەنگە لە هەفتەیەكدا یەك رۆژ بكەوێتە ماڵی خۆی یان پانزە رۆژ یەك رۆژ بكەوێتە ماڵی خۆی باشە شوێنی ئەو كوێیە؟ سەر جادەكەیە؟ بەڵام ئایا ئەو سەر جادەیە ماڵی ئەوە؟ نەخێر! ماڵ جیاوازە لەو شوێنەی مرۆڤ تیایدا دەژی، ئەوكەسەی غەریبەیە و دەچێتە شارێك بۆ چەند مانگێك لە ئوتێلێكدا دەمێنێتەوە جێگەی ئەو ئەو ئوتێلەیە لەو شارەدا، بەڵام ئەو جێگەیە شوێنی ئەو نیە شوێنی ئەو ماڵەكەیەتی لە شارەكەی خۆی.

گەیشتینە ئەوەی مەبەستمان لە ماڵ دیوی نەبینراوی بیناكانە، مەبەستمان لە تێگەیشتنی مرۆڤەكان و قسە كردن لەسەر مرۆڤەكان و خوێندنەوەی دیوی نەبینراویانە، بۆئەوەی بابەتەكەمان باش بچێتە پێشەوە پێویستمان بە گواستنەوەیەك هەیە (گواستنەوەیەك لە ماڵەوە بۆ شار) شار چییە؟ لە زۆربەی زانستەكاندا پێناسەیەك بۆ شار كراوە لە زۆربەی قۆناغەكانی خوێندنیشدا باس لە پێناسەی شار كراوە و لە زۆر رەهەندەوە قسە لەسەر شار كراوە، بەڵام من لە رووی فیكر و فەلسەفە و چەمكەكانی فەلسەفەی دیاردەناسی كە بنەمای شارسازییە لە دنیادا و لە فەلسەفەی هونەرەوە قسە لەسەرشار دەكەم.

شارچیە؟

بە گوێرەی قوتابخانەكانی فەلسەی هونەر یان قوتابخانەی دیاریدەناسی لە هونەردا شار بەمە پێناسە دەكرێت كە (بریتیە لە فەزای ژیاو)، ئەو فەزایەی مرۆڤەكان تێیدا دەژین، بۆ ئەمە دوو شت دەبنە بنەمای شار یەكەمیان بریتیە لە شوێن ئەوەی كە وتم شوێن تەنها بینا نیە بەڵكو دیوی رۆحی بیناشە، دووەم روانگە، تۆ سەیری شاری هەڵەبجە بكە دوو شتی تیایە یەكیان بریتیە لە شوێنەكان (ماڵەكان) دووەم ئەو بۆشاییانەی لە كۆڵانەكان و لە شەقامەكاندا هەیە كە پێی دەوترێت (روانگە)، ئەگەر شارەكان هەموویان بەیەكەوە بنووسانایە شار دروست نەدەبوو، چونكە تۆ نەتدەتوانی هیچ ببینیت نەتدەتوانی ماڵەكان لە یەكتر جیابكەیتەوە، كەواتە لە فەلسەفەی هونەردا شار لەم دوو شتە پێك دێت یەكەم ( ماڵ، شوێن) دووەمیان بریتە لە (روانگە) واتە بۆشایی هەبێت و ببینیت. لە دنیادا بەلای منەوە شوێنێك نیە ئەوەندەی هەڵەبجە روانگەی هەبێت.

شار دوو شتە:

شارسازان ئیش لەسەر دوو شت دەكەن یان ئیش لەسەر شوێن، یان كار لەسەر روانگە (بینین) دەكەن، وەك وتم شار تەنها بینا نیە تەنها جێگە نیە، شار بریتیە ” لە گواستنەوە لە جێگەوە بۆ شوێن”، ئەمە ئەو شتەیە ئەوانەی باسی هەڵەبجەیان كردووە لێیتێناگەن وا دەزانن هەڵەبجە كۆمەڵێك خانووە كۆمەڵێك شەقام و پارك وبینا كراوە و چی كراوە؟… شاری هەڵەبجە ئەمە نیە، دیوە نەبینراوەكەی هەڵەبجەم پێبڵێن، ئەرێ كوا هەڵەبجەی بینراو و بیستراو؟ نایزانن! ئەوەی وا دەزانێت دەتوانێت پێویستیەكانی مرۆڤ دابین بكات، ئەوە لە مرۆڤ تێنەگەیشتووە، (باشلار) قسەیەكی جوانی هەیە كە “هەمیشە مرۆڤ دیوێكی نەبینراوی هەیە” ئەو دیوە نەبینراوەیە پێویستیەكانی مرۆڤ دابین دەكات! وادەزانن كە كۆمەڵێك خانوو و شەقامیان دروست كرد پێویستیەكانی خەڵكیان دابین كردوە؟! نەخێر ئەوە دیوە بینراوەكەی هەڵەبجەیە، ئەگەر خۆراكمان بۆ بهێَنن و مووچەمان پێبدەن ئیتر ئەوە هەموو شتێكیان بۆ دابین كردوین؟ نەخێر چونكە ئەوە دیوە بینراوەكەی ئێمەیە، ئەوە وێنەی ئێمەیان بینیوە، لە كاتێكدا خۆ ئێمە ئاژەڵ نین تەنها بخۆین و بخۆینەوە، ئێمە دیوێكی ترمان هەیە كە ئەو دیوەیە شار بۆ ئێمەی دروست دەكات ئەو دیوە نەبینراوەیە، كەواتە شار دوو بەشە (روانگە و شوێن). یەكەم پێكهێنەری شار شوێنە، ئەی پێكهێنەرەكانی شوێن چین؟

پێكهێنەرەكانی شوێنیش دوانن:

یەكەم: فەزا

دووەم:كارەكتەر

-ناسێنەرەكانی فەزاش ئەمانەن ئەمانەن:

1.دەرەوە و ناوەوە: دەرەوە جیاوازە لە ناوەوە مەبەست لەمەش كردنەوە و داخستنی دەرگاكان نیە،كە دەرەوە جودا بكەیتەوە لە ناوەوە چونكە دەرگاكانی هەڵەبجە هەمیشە كراوە بوون، یەكێك لەو شتانەی كە لە هەڵبجەدا سەرنجم داوە هەر ماڵەكانی نا بەڵكو زۆربەی جادەكانی و مزگەوتەكانیشی هەمیشە كراوە بوون، بەڵام دەرەوە و ناوەوەی ماڵ جیاوازە، یەكەم پێكهێنەری فەزای شوێن بریتیە لە دەرەوە و ناوەوە بەهۆی جیابوونەوەی دەرەوە و ناوەوە جیابوونەوەی خەڵكی ناو ماڵ و خەڵكی غەریبە دروست دەبێت، ئەوەیە سكونەت و ئارامی بۆ مرۆڤەكان دروست دەكات.

2.سنوور: سنور كۆتاییهێنان نیە بە شوێن، وەك ئەوەی لە یاسا و لە سیاسەتدا دەوترێت، كۆتایی پێهێنان نیە بەڵكو دەستپێكردنە، دەستپێكردنی ناوەوەیە، سنووری شارەوانی هەڵەبجە كۆتایی پێهێنانی سنوری هەڵەبجە نیە، بەڵكو دەستپێكردنیەتی، كێ دێتە ناو هەڵەبجەوە؟! ئەمەش بابەتێكی رۆحیە.

3.حەصار و سەنتەر: هەموو كەسێك كە ماڵ دروست دەكات چواردەورێكی هەیە بەڵام سەنتەرێكیشی هەیە بۆی دەگەڕێتەوە، تۆ لە ماڵی خۆتان سەنتەرێكت هەیە شەو لە كوێ دەنویت لە كوێ ئاسودەیت، لە كوردەواریدا دەوترێت (پیاو قیبلەی ماڵە) قیبلە واتە سەنتەر. دەبێت لە شوێندا ئەوە بوونی هەبێت. هەموو مرۆڤێك سەنتەرێكی هەیە بۆی دەگەڕێتەوە.

-پێكهێنەرەكانی كارەكتەر:

پێكهێنەری دووەمی شار پێیدەوترێت (كارەكتەر) كارەكتەر لە فەلسەفەی شارسازیدا واتە كەسایەتی و مانا، بە كورتی باسی دەكەین:

1-رێبردن:

بتەوێت بگەیتە شوێنێك، ئەو شوینانەی دەتبەنە ئەو شوێنە ئەوە پێی دەوترێت رێبردن، ئاشنا بوون بەو شوێنە، ئێستا رێبردن بەناو شاری هەڵەبەجەدا بۆ هەڵەبجەییەك جیاوازە لەگەڵ ئەو كەسەی خەڵكی هەڵەبجە نیە چونكە رێنابات، منێكی هەڵەبجەیی كە دێمە ناو هەڵەبجە یەكسەر دەزانم بە كورترین رێگە بگەمە ئەو شوێنەی خۆم دەمەوێت، بەو كۆڵانەكانیدا گوزەر دەكەم بەو جادەكانیدا دێم و دەڕۆم ئەوە دیوێكی روحیە. كێشەی غەریبەكانی رۆژئاوا ئەوەیە رێدەرنابەن، نیشانەیەكی روحی نیە بۆ ئەوان، من لە زۆربەی زۆری كۆڵانەكانی هەڵەبجەدا بیرەوەریم هەیە كاتێك بەوێدا دەگوزەرێم یەكسەر ئەو بیرەوەریانەم بیر دێتەوە، روحیەن مامەڵەی لەگەڵدا دەكەم، بۆ ئەوەی كەسایەتی (كارەكەتەر) بۆ شارێك دروست ببێت و مانایەكی روحی بۆ ئەو شارە دروست ببێت دەبێت رێبردن و ئاشنابوون تیایدا بوونی هەبێت.

2-ناسینەوە:

ناسینەوە واتە ناو لێنان، هەموو دیوارێكی هەڵەبجە بەلای منەوە ناوێكی هەیە، دەچمە هەر شوێنێك یادگاریەكانی رابردووی منداڵیم بیردەكەوێتەوە، دەچمە مزگەوتی شافعی قورئان خوێندنی منداڵیم بیردەكەوێتەوە… ئەمە كە بۆ غەریبەكان نیە دیوێكی روحیە، كەواتە كەسایەتی شار یەكەم رێبردنە و ئاشنابوونە بەناو كوچە و كۆڵانەكاندا دووەمینیان بریتیە لە ناونان وناسینەوەیە، ناونان بریتی نیە لەوەی شتێك بسەپێنیت كە تیایدا نیە و بتەوێت یەكسەر دەركەوێت، نا، كاتێك بەلای منەوە هەر شوێنێكی هەڵەبجە ناوێكی هەیە، ئەوە لای من وجودی هەیە، كاتێك دەڵێم قوتابخانەی شنروێ _بۆ نموونە_ لای من وجود پەیدا دەكات، لەبیرم دێت لە پۆلی یەكی سەرەتایی بووم (عوسمان كەیمنەیی) لە قوتابخانەی (تامیم) ئاهەنگی هەبوو، ئەم شارە هەمووی رۆیشتبوو بۆ ئەوێ، كەواتە ناونان سەپاندنی شتێك نیە، بەڵكو تێگەیشتنی شتێكە، بۆیە شار لە هونەردا لەم شتانە پێكدێت یەكەم، شوێن (كە وتمان، شوێن جێگە نیە، دیوی نەبینراوی شوێنە) دووەمیان روانگە، چۆن شتەكان دەبینین سەیری چی دەكەین، دواتر لەهەموو ئەمانە شتێك چێدەبێت كە لە فەلسەفەی شارسازیدا گرنگترین شتە و پێیدەوترێت (هەستی شوێن)، هەستی پێدەكەیت چۆن كابرایەكی عەرەب بۆنی بیابان دەكات منیش ئەوا بۆنی هەڵەبجە دەكەم! چونكە هەموو ئەو شتانەی وتم لە هەڵەبجەدا بوونی هەیە، شوێن بوونی هەیە روانگە بوونی هەیە، كارەكتەری هەڵەبجە بوونی هەیە ئینجا دەیناسمەوە و سكونەتم لەناو ئەم شارەدا بۆ دروست دەبێت، هیچ شوێنێكی تر لە دنیادا ئەوەندەی ئەو شارە من ئارام ناكات، كاتێك لەهەر شوێنێكدا ئەمە بۆ هەركام لە مرۆڤەكان دروست بوو ئیتر هەستی شوێنی بۆ دروست دەبێت (كەسێك هەڵەبجەییە كە ئەم هەستەی بۆ دروست بووبێت) قەیرانی ئێمەی هەڵەبجەیی ئەمەیە ئەوانەی دێن بۆ لای ئێمە ئەو هەستەیان نیە هەستی شوێنی هەڵەبجەیان نیە.

لەسەرەتاوە وتمان كاتێك مرۆڤ تابلۆیەك دەبینێت شارێك دەبینیت چۆن شانۆگەرییەك دەبینێت، وتمان سێ قۆناغە: یەكەم جار جودای دەكاتەوە، دووەمیان تەنها وێنە دەرەكیەكانی دەبینێت، سێیەمیان دیوی نەبینراوی كەشف دەكات، كەواتە ستراكچەری بنەمای شانۆگەریەكە بریتیە لەو دیوە نەبینراوەی مرۆڤ تیایدا دەبێتە ئەندام لەو شانۆگەریەدا، ئەصڵی هەر تابلۆیەكیش بریتی نیە لە وێنە دەرەكیەكان بەڵكو بریتیە لەو مانایەی كە لە جیهان و دیوی نەبینراوی ئەو تابلۆیەدا بوونی هەیە.

لە كتێبێكدا شتێكم خوێندەوە زۆر بەلامەوە عەنتیكە بوو، دەڵێت كابرایەكی هونەرمەند بڕیاری لەسێدارەدانی بۆ دەردەچێت ئەو رۆژەی دانراوە بڕیارەكە جێبەجێ بكرێت دەچن بە شوێنیدا، سەیردەكەن خەریكی تابلۆ كێشانە بە دیواری زیندانەكەوە، تابلۆی شەمەندەفەرێكی دروست كردووە، شەمەندەفەرێك لە ئانی جوڵەدایە دوكەڵی لێبەرز بووەتەوە، پێیدەڵێن وەرە كاتی ئەوەت هاتووە لەسێدارەت بدەین، ئەویش دەڵێت جارێ زەرفەكە ناسكە دەوەستن بە دیاریەوە، دەڵێن باشە خۆ قیتارەكە دەجوڵێت! ئینجا دەڵێت باشە بابڕۆین، پێیان دەڵێت وەرن بمەبەن، دەڵێن ئەوە چی بوو بۆ وات كرد! دەڵێت: ئەوە من نیم دەمبەن، من لەگەڵ ئەو شەمەندەفەرە رۆشتم!

بەو شێوەیە بۆ ئەوەی لە جیهانی هونەر تێبگەیت دەبێت بچیتە ئەو دیوەوە ببیتە ئەندام تیایدا، لە شاریشدا هەر بەهەمان شێوەیە دەبێت بچیتە دیوی نەبینراوی شارەوە ئینجا لەو شارە تێدەگەیت و هەستی شوێنت بۆ دەردەكەوێت!.